2ον Παροιμίες και Εκφράσεις της Νέας Δήμητρας που μεταδόθηκαν με τον προφορικό λόγο .
Είναι ένας ολόκληρος κόσμος που συμπυκνώνεται σε λίγες φράσεις.
Υπήρχαν εκφράσεις στην Νεοδημητριώτικη λαλιά που έδιναν ακριβώς το νόημα της πράξης και χρωμάτιζαν την ομιλία μας .
Ο καιρός καπλάντσε, μπέζ μπελί θα βρέξ = συννέφιασε , όπου να ‘ναι θα βρέξ. Το έλεγε η γιαγιά Καλλιόπη του Στεργάκου Σωτηριάδη
Τ’ άλογο κοπάρντισε=το άλογο το έσκασε , τρέχοντας .
Λέει τόσα ψέματα κάποιος , όσο κλά..ει του γαιδουριού ο κό.ος
Μη με τσαγκαρών(ει)ς = (τσαγκαρώνω =ανεβαίνω,) μην με ενοχλείς
Αυτός τσαγκαρών(ει): είναι έτοιμος για καυγά Το έλεγε η γιαγιά Βασώ Τσελεπάκη .
Την γυναίκα τ(ου ) την έχει πώφ- πώφ =στα πούπουλα . Το έλεγε η γιαγιά Πουρουρού, η Σμαραγδή Καλφοπούλου .
Με ζήτηξε η Μαγδάλω την φυλλόβεργα και γώ «πιάνω «και την δίνω .
Μάς έκαναν προξενιό την αδελφήμ κι η μάναμ «πιάνν» και την δίνν.
Τί το θες αυτό το κούγιαμο ή κούγιαβλο =τί τον θες αυτόν τον κοντό και άσχημο .
Τί σκώθκε κι ήρθε λάμπαρτα -λούμπαρτα=Γιατί ήρθε άσκοπα .
Χμμμμ, μαρούλια=πολύ συνηθισμένη έκφραση για αμφισβήτηση .
Καλαγκάθ να βγάλλ=για κάποιον που λέει καλά ,θα γίνει
Καλά …καλάμια. Στην απάντηση καλά
Καλά μπερεκέτια=καλές σοδειές.
Και πολύ ωραίες παροιμίες όπως :
Το τσάκνο το κάνεις πατερό= Όταν κάποιος υπερβάλλει, δηλαδή το μικρό ξύλο το κάνει σανίδα . Μου το είπε η θεία μου Σοφία Κυριακίδου, η Κερατσού .
Μην κοιτάς τα στραβάμ τα πόδια , κοίτα την ίσιαμ την τύχχ
Τα υστερνά τιμούν τα πρώτα =και στα γεράματά σου πρέπει να είσαι αξιοπρεπής για να δικαιωθείς , όχι μόνο στα νιάτα . Μου το είπε η θεία μου Νούλα Γκάιτατζη.
‘Ο,τι θρίψεις στο πιάτος, αυτό θα έρθει στο χουλιάρς= Ο,τι κάνεις θα το βρείς μπροστά σου. Το άκουσα από την γιαγιά μου Δαφνιώ Γκαιτατζή
Μάκρυνε η ποδίτσα , κόντην(ε) η πομπίτσα =με τον καιρό ξεχάστηκε η κατηγόρια . Το άκουσα από την γιαγιά Δοξή Καλφοπούλου .
Ούμ, τον μπουνάκκ=Για κάποιον που κάνει απερισκεψίες
Μπίρ παρά=τα λεφτά στο χέρι
‘Εχχ κακοψύχχ=είναι έγκυος και κάνει εμμέτους
Χαλάει η καρδιά μ=ανακατεύονται τα μέσα μου .
Λάου -λάου =σιγά σιγά και λέγεται και γιαβάς -γιαβάς.
Ξανά-μανά=από την αρχή
Λάλ(η)σε=πέθανε
Παστρέφκε=εξαφανίστηκε
Αναντάν εμπαμπαντάν=από παλιά
Αλλαβερσί=άς είναι
Τάμπα -τούμπα=με θόρυβο
Ντίπ για ντίπ =εντελώς
Πάνε να ψοφολογήσεις =πάνε για ύπνο (περιπαικτικά).
Ψοφόκρυο =πολύ κρύο
Τουλούπες -τουλούπες πέφτ το χιόνν=μεγάλες νιφάδες
Που να μη σώσεις ! Να μην προλάβεις (βρισιά )
Αλλάχ μπελάν βερσούν =ανάθεμά σε
Για που το βαλες =Πού πάς;
Κάθομαι και δεν αδειάζω =δεν έχω κάτι να κάνω ,ρήμα αδειάζω =ξεκουράζομαι , το έλεγε η γιαγιά Σμαραγδή Αβραμίδου .
Δεν έχω ομούτ για τίποτα =δεν έχω ελπίδα
Μας ξεγγένιασαν =δεν μας συγγενεύουν
Μάς γεννιάζνε =τιμούν την συγγένεια.
Μαύρο σκυλί =κακός άνθρωπος
Σκότωνε ζαβούς ,πλήρωνε τζερεμέδια =άδικα τιμωρείται για κάτι
‘Ήρθε στο ράστ =έγινε ακριβώς , πάνω στην κουβέντα
Πού ρανιάζεις ;= που κάθεσαι , που περνάς την ώρα σου ;
Πήγε σκούντρα όλλ η χρονιά =πήγε αναποδιά
Πήγε στράφι=άδικα
Βγάλε μια φωνή =φώναξε δυνατά
Αλλάχ μπελά σενί βερσί=ο Θεός θα σε τιμωρήσει .
Εμ, τι τζερεμές είσαι σύ=άχρηστος
Κατέβασα από δέκα ποτάμια νερό =είπα πολλά για να τον αλλάξω γνώμη , να τον συνετίσω .
Για να δείξουν ότι δεν θα δώσουν τίποτε έκαμναν την χαρακτηριστική κίνηση να δείχνουν τον αγκώνα τους …. Να θα πάρς .
Νύφη δεν έγινες από την τσαλόφρακτη δεν είδες ;=Για κάποιαν που δηλώνει άγνοια για κάτι .Μπορεί να μην έγινες νύφη για να ξέρεις τι κάνει αλλά κάτι έχεις δεί από τον φράκτη.
Ήνς Αλλάχ=αχ θεέ μου .
‘Έμ χέστης έμ πανώτερος =αυτός που έκανε την ζημιά βγήκε από πάνω ,δικαιολογήθηκε .
‘Έμαθα να μαστορεύω και γ…..τον μάστορα .
Τροχίζ τα νύχια για καβγά
Πηγαίνν, πηγαίνν το γαιδούρ τσόνξ το λέει = χωρίς σκοπό,απρογραμμάτιστα . Το έλεγε η γιαγιά Μαριγώ Εσκιόγλου .
Αν δεν κλάψ το παιδί ,δεν το δίνν η μάνα γάλα ή βυζί. Το έλεγε η Μπουχουρή Νατσοπούλου.
Πότε γεννήθκε ο μπεμπές σου ;Στο σεφερμπελίκκ.=Πότε γεννήθηκε ο αδελφός σου ;Στο σεφερμπελίκι ,δηλαδή στην ανταλλαγή το 1924 (όπου σεφέρ=εκστρατεία ).Το έλεγε η γιαγιά Φωτίκα Παναγιωτίδου .
Κούνια που σε κούναγε και δε σε μπρομίταγε =για κάποιον που είμαστε δυσαρεστημένοι . (Αυτός που κούναγε την κούνια σου, έπρεπε να σε ρίξει από αυτήν )
Όι, λελέκαμ =αχ μανούλα μου, όταν πονάω το έλεγε η γιαγιά μου όταν πονούσαν τα γόνατά της .
Την καρδιά σας δεν την ήθελα , τα ποδάρια σας ήθελα =όταν μας έστελνε η γιαγιά μας να πάμε στον μπακάλη κι εμείς δεν συμφωνούσαμε πάντα .
Άσκοπος νούς, διπλός κόπος.
Πολύ στρίκι-στράκα , πήρε αέρα ο κ…ς σου = πολλές βόλτες γυρίζεις .
Παρηγοριά στον άρρωστο , μέχρι να βγει η ψυχή του.
Κοτζάμ άνδρας=ολόκληρος άνδρας
Ο παλιός ουρανός γκρεμάει=όταν κάποιος κάνει πολύ θόρυβο.Το έλεγε ο θείος Λεγώνς,ο Λεωνίδας Καλφόπουλος.
Συγχωρεμένος να ‘ναι =για τον πεθαμένο
Τρίτσι -τρίτσι =έτοιμος , καλοντυμένος
Γκιούλ μπαχτσές =ανοιχτόκαρδος
Τέντζερι γιουβαρλαΐ, καπαά μπουλντού=κύλισε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκκ.
Καλά στέφανα, καλή στέψη =ευχή για τον γάμο .
Τέτοια ώρα, τέτοια λόγια .
Με το τσουβάλλ μπαίνν με το βελόνν βγαίνν=για την αρρώστια , θα γίνεις καλά σιγά –σιγά.
Τα λόγια είναι εύκολα μα δύσκολη η πράξη .
Όμοιος στον όμοιο και κοπριά στα λάχανα .
Τριζάτος είναι =είναι καθαρός .
Τρίζει : αστράφτει (και για όμορφη νεαρή )
Πέσε πίτα να σε φάω .
Τεμπέλικα νιάτα , μαύρα γεράματα .
Όσα σκεπάζει ο ουρανός , τόσα σκεπάζει η μάνα .
Και μερικά λίγο τολμηρά ..αλλά και αυτά παρουσίαζαν τον κόσμο μας .
Άλλοι ψυχομαχάνε και άλλοι κ….μαχάνε .
Κάτ(ω) ψ… δεν έχμε , κάμ τρανή την έχμε .
Ντάμ ψ… , π …..καβάλα =πάω κάπου χωρίς λόγο ή κάνω κάτι άσκοπα .Το έλεγαν οι παλιοί . Εγώ το άκουσα από την γιαγιά μου Τσάκαινα Κερανιώ που φημιζόταν για την αθυροστομία της !
Η μάνα δίνν βυζί , η γυναίκα δίνν μ…ι. Το έλεγε η γιαγιά Θεοφίλαινα. Όταν κάποιος περιφρονούσε την μάνα του .
Τα στήθια της είναι σαν σφοντύλια =ολοστρόγγυλα
Στρίκι-στράκα =έκφραση ειρωνική για κάποιον που ζεί ξένοιαστος .
Τσίν –ρίν =Έκφραση για το τίποτε πχ ζώ με το τσίν -ρίν ή η γειτονιά είναι άδεια τσίν -ρίν .
Θάματα και πράματα =όταν απορεί κάποιος
Να με λένε δημαρχίνα κι ας πεθαίνω κι απ’ την πείνα !Το έλεγε η θεία μου η Νούλα Γκάιτατζη .
Κάθε ένας κλαίει τον τετέττ(του)=ο καθένας κλαίει για τον δικό του άνθρωπο. Το έλεγε η θεία μου Μαρία Τσιφτσόγλου.
Παιδιά και τσάβελα στον γάμο δεν χωράνε =Στον γάμο να μην έχεις μαζί σου παιδιά και να μην φοράς παλιόρουχα ,για να περάσεις καλά . Το έλεγε η μαμά μου Φωτούλα Τσιφτσόγλου.
Καιρός πανί καιρός παιδί=άλλος καιρός είναι για τον αργαλειό και άλλος καιρός για να κάνεις παιδί .Δεν γίνονται και τα δύο μαζί και το καθένα γίνεται στον καιρό του .
Άμα γκζεΐρ το κάρο οι δρόμοι είνν πολλοί=η ζημιά έγινε και δεν αλλάζει τίποτε .Αν γκεμίσει το κάρο τότε λέμε : άς πήγαινε από εκείνον τον δρόμο ή από τον άλλον. Το άκουσα από τον παππού Κωνσταντή Γκοτζίδη .
‘Ακρα καιρού =δεν είναι ο καιρός
Ποντικός δεν είχε τρύπα , έσερνε και κολοκύθα =για κάποιον που ενώ δεν έχει τα βασικά , αγοράζει άσχετα πράγματα .
Βοδόψοφος =όταν κάποιος δεν υπολογίζει , δεν τιμά τον θάνατο κάποιου .
Ελεύθερο πουλί ελεύθερα λαλεί =για τους ανύπαντρους .
Βάστα καρδιά , νταγιάντα =κράτα καρδιά μου άντεξε , κάνε υπομονή.
Το μυαλός και μια λίρα =μικρή αξία έχει το μυαλό σου .
Πιάνουν και την παντρεύνε =αποφασίζουν και την παντρεύουν.
Για να δώσουν την είδηση του θανάτου για κάποιον = παραδόθκε, τέλειωσε και (περιπαιχτικά)= λάλ(η)σε , τα τίναξε . Κάποιος που είναι ετοιμοθάνατος =λαλαδίζζ
Σικιμέ καντάρ =είναι βρισιά ..σημαίνει σκασίλα μου , δεν με νοιάζει .
Τσαρές γιόκ =δεν υπάρχει λύση, το έλεγε η γιαγιά Θεανώ Βασιλοπούλου.
Βγάλε μια φωνή =φώναξε δυνατά
Ανέβκαν τα κατσίκια =νευρίασε , θύμωσε
Κατέβκαν τα κατσίκια =τού έφυγε ο θυμός
Με τόβγαλε απ’ τη μύτ=με το ζόρι
Διές με με ένα μάτ , να σε διώ με δυό
Δεν γροικάει τα μάτιατ να βγάλλ=ο ανεπρόκοπος
Περσινά ξυνά σταφύλια =λόγια ή πράξεις παλιές
Χίλια λόγια έναν παρά= ότι τα λόγια δεν έχουν αξία
Τα λόγια δεν είναι με τον παρά . Αν ήταν τότε θα τα μέτραγαν .
Πέρσι ψόφσε , φέτος βρώμσε =παλιά ιστορία .
Θα σε σιάξω την γούνας=θα σε μαλώσω και θα σε βάλω σε τάξη.
Ακόμα στο γαϊδούρ δεν ανέβκε , τα ποδάριατ κουνάει = το κάθε πράγμα στην ώρα του .
Μάτι φοβερό χέρι τολμηρό =όταν κάτι, φαίνεται πολύ δύσκολο και μόλις αρχίσεις να δουλεύεις , λιγοστεύει .
Και χέρι τολμηρό στόμα φοβερό .
Είδε η αλεπού τον κόλο της και νόμισε είναι γιαράς (πληγή) .= Για τον υπερβολικά φοβητσιάρη.
Να απλώνς τα ποδάριας ίσαμε το πάπλωμα. =Να μην ξεφεύγεις .
Αη Βαρβάρα βαρβαρώνν
Αη Σάββας σαββανώνν
Αη Νικόλας παραχώνν (σκεπάζει με το χιόνι ).
(Α)πό κάτ το βόδ μουσκάρ γυρεύβ . Το άκουσα από την θεία μου Περιστέρα Τσιφτσόγλου .
Όπως έστρωσες να κοιμηθείς.
Χίλιοι καλοί χωράνε.
Από δέκα ποτάμια νερό κατέβασα =για κάποιον που προσπαθείς να τον πείσεις ή να τον συνετίσεις με τον λόγο σου .
Πού πάτε έρμα ; Πάμε να ρημάξμε κι άλλα .
Το βγαλε απ’ τον κόλοτ =είναι ψέμα
Άντρας είν’ κι αντρομυρίζ τα κορίτσια τριγυρίζ=τραγουδάκι για μικρό αγοράκι .
..