2ον Παροιμίες και εκφράσεις της Νέας Δήμητρας.
Οι παροιμίες και οι εκφράσεις μεταδόθηκαν με τον προφορικό λόγο . Είναι ένας ολόκληρος κόσμος που συμπυκνώνεται σε λίγες φράσεις με σοφία και με χιούμορ .
Υπήρχαν εκφράσεις στην Νεοδημητριώτικη λαλιά που έδιναν ακριβώς το νόημα της πράξης και χρωμάτιζαν την ομιλία μας .
Αυτές είναι :
*Ο καιρός,έχχ σύννεφα , το ορταλίκκ καπλάντσε, μπέζ μπελί θα βρέξ = συννέφιασε , όπου να ‘ναι θα βρέξ. Το έλεγε η γιαγιά Καλλιόπη του Στεργάκου Σωτηριάδη .
*Τ’ άλογο κοπάρντισε=το άλογο το έσκασε , τρέχοντας .
«Λέει τόσα ψέματα κάποιος , όσο κλά..ει του γαιδουριού ο κό.ος
*Μη με τσαγκαρών(ει)ς = (τσαγκαρώνω =ανεβαίνω,) μην με ενοχλείς.
*Αυτός τσαγκαρών(ει): είναι έτοιμος για καυγά . Το έλεγε η γιαγιά Βασώ Τσελεπάκη .
«Την γυναίκα τ(ου ) την έχει πωφ- πωφ =στα πούπουλα . Το έλεγε η γιαγιά Πουρουρού, η Σμαραγδή Καλφοπούλου .
*Με ζήτηξε η Μαγδάλω την φυλλόβεργα και γώ «πιάνω «και την δίνω .
*Μας έκαναν προξενιό την αδελφήμ κι η μάναμ «πιάνν» και την δίνν.
*Εμ γιατζής, εμ τουλούμπατζης=φταις και ζητάς και τα ρέστα . Το έλεγε η γιαγιά Τριανταφυλλιά Κεμπαπτσόγλου
*Τι το θες αυτό το κούγιαμο ή κούγιαβλο =τί τον θες αυτόν τον κοντό και άσχημο .
*Τι σκώθκε κι ήρθε λάμπαρτα -λούμπαρτα=Γιατί ήρθε άσκοπα .
*Χμμμμ, μαρούλια=πολύ συνηθισμένη έκφραση για αμφισβήτηση .
*Καλαγκάθ να βγάλλ=για κάποιον που λέει καλά ,θα γίνει.
*Χμμμ, το μυαλός ( ου) Δεν σκέφτεσαι ;
*Καλά …καλάμια. Στην απάντηση καλά .
*Καλά μπερεκέτια=καλές σοδειές.
Και πολύ ωραίες παροιμίες όπως :
*Το τσάκνο το κάνεις πατερό= Όταν κάποιος υπερβάλλει, δηλαδή το μικρό ξύλο το κάνει σανίδα . Μου το είπε η θεία μου Σοφία Κυριακίδου, η Κερατσού .
*Μην κοιτάς τα στραβάμ τα πόδια , κοίτα την ίσιαμ την τύχχ
«Τα υστερνά τιμούν τα πρώτα =και στα γεράματά σου πρέπει να είσαι αξιοπρεπής για να δικαιωθείς , όχι μόνο στα νιάτα . Μου το είπε η θεία μου Νούλα Γκάιτατζη.
«’Ο,τι θρίψεις στο πιάτο σ(ου) αυτό θα έρθει στο χουλιάρ(ι ) ς= Ο,τι κάνεις θα το βρείς μπροστά σου. Το άκουσα από την γιαγιά μου Δαφνιώ Γκαιτατζή
*Μάκρυνε η ποδίτσα , κόντην(ε) η πομπίτσα =με τον καιρό ξεχάστηκε η κατηγόρια . Το άκουσα από την γιαγιά Δοξή Καλφοπούλου .
*Ουμ, τον μπουνάκκ=Για κάποιον που κάνει απερισκεψίες . Το έλεγε πολύ συχνά η μαμά μου Φωτούλα Τσιφτσόγλου
*Μπιρ παρά=τα λεφτά στο χέρι
*’Εχχ κακοψύχχ(ι) =είναι έγκυος και κάνει εμμέτους
*Χαλάει η καρδιά μ(ου)=ανακατεύονται τα μέσα μου .
*Λάου -λάου =σιγά σιγά και λέγεται και γιαβάς -γιαβάς.
*Ξανά-μανά=από την αρχή
*Λάλ(η)σε=πέθανε
*Παστρέφ(τη)κε=εξαφανίστηκε
*Αναντάν εμπαμπαντάν=από παλιά
Αλλαβερσί=ας είναι
*Τάμπα -τούμπα=με θόρυβο
*Ντιπ για ντιπ =εντελώς
*Πάνε να ψοφολογήσεις =πάνε για ύπνο (περιπαικτικά).
«Ψοφόκρυο =πολύ κρύο
*Τουλούπες -τουλούπες πέφτ το χιόνν(ι)=μεγάλες νιφάδες
*Που να μη σώσεις . Να μην προλάβεις (βρισιά )
*Αλλάχ μπελάν βερσούν =ανάθεμά σε
Για που το ‘βαλες =Πού πας;
*Κάθομαι και δεν αδειάζω =δεν έχω κάτι να κάνω ,ρήμα αδειάζω =ξεκουράζομαι , το έλεγε η γιαγιά Σμαραγδή Αβραμίδου .
*Δεν έχω ομούτ για τίποτα =δεν έχω ελπίδα
*Μας ξεγένιασαν =δεν μας συγγενεύουν
*Μας γεννιάζνε =τιμούν την συγγένεια.
*Μαύρο σκυλί =κακός άνθρωπος
*Σκότωνε ζαβούς ,πλήρωνε τζερεμέδια =άδικα τιμωρείται για κάτι
*Ήρθε στο ραστ =έγινε ακριβώς , πάνω στην κουβέντα
*Πού ρανιάζεις ;= πού κάθεσαι , πού περνάς την ώρα σου ;
*Πήγε σκούντρα όλλ(η) η χρονιά =πήγε αναποδιά
*Πήγε στράφι=άδικα
*Βγάλε μια φωνή =φώναξε δυνατά
*Αλλάχ μπελά σενί βερσί=ο Θεός θα σε τιμωρήσει .
*Εμ, τι τζερεμές είσαι σύ=άχρηστος
*Κατέβασα από δέκα ποτάμια νερό =είπα πολλά για να τον αλλάξω γνώμη , να τον συνετίσω .
*Για να δείξουν ότι δεν θα δώσουν τίποτε έκαμναν την χαρακτηριστική κίνηση να δείχνουν τον αγκώνα τους … να θα πάρς .
*Νύφη δεν έγινες από την τσαλόφρακτη δεν είδες ;=Για κάποιαν που δηλώνει άγνοια για κάτι .Μπορεί να μην έγινες νύφη για να ξέρεις τι κάνει αλλά κάτι έχεις δεί από τον φράκτη.
*Ήνς Αλλάχ=αχ θεέ μου .
*Έμ χέστης έμ πανώτερος =αυτός που έκανε την ζημιά βγήκε από πάνω ,δικαιολογήθηκε .
*’Έμαθα να μαστορεύω και γ…τον μάστορα .
*Τροχίζ τα νύχια για καβγά
*Πηγαίνν, πηγαίνν το γαιδούρ τσόνξ το λέει = χωρίς σκοπό,απρογραμμάτιστα . Το έλεγε η γιαγιά Μαριγώ Εσκιόγλου .
*Αν δεν κλάψ το παιδί ,δεν το δίνν η μάνα γάλα ή βυζί. Το έλεγε η Μπουχουρή Νατσοπούλου.
*Πότε γεννήθκε ο μπεμπές σου ;Στο σεφερμπελίκκ.=Πότε γεννήθηκε ο αδελφός σου ;Στο σεφερμπελίκι ,δηλαδή στην ανταλλαγή το 1924 (όπου σεφέρ=εκστρατεία ).Το έλεγε η γιαγιά Φωτίκα Παναγιωτίδου .
*Κούνια που σε κούναγε και δε σε μπρομίταγε =για κάποιον που είμαστε δυσαρεστημένοι . (Αυτός που κούναγε την κούνια σου, έπρεπε να σε ρίξει από αυτήν )
*Όϊ λελέκαμ =αχ μανούλα μου, όταν πονάω το έλεγε η γιαγιά μου όταν πονούσαν τα γόνατά της .
*Την καρδιά σας δεν την ήθελα , τα ποδάρια σας ήθελα =όταν μας έστελνε η γιαγιά μας Τσάκαινα , να πάμε στον μπακάλη κι εμείς δεν συμφωνούσαμε πάντα .
*Άσκοπος νους, διπλός κόπος.
«Πολύ στρίκι-στράκα , πήρε αέρα ο κ…ς σου = πολλές βόλτες γυρίζεις .
* Παρηγοριά στον άρρωστο , μέχρι να βγει η ψυχή του.
*Κος κοτζά κορτσάκκ=μεγάλο κοριτσάκι
*Κοτζάμ άνδρας=ολόκληρος άνδρας
*Ο παλιός ουρανός γκρεμάει=όταν κάποιος κάνει πολύ θόρυβο.Το έλεγε ο θείος Λεγώνς, ο Λεωνίδας Καλφόπουλος.
*Συγχωρεμένος να ‘ναι =για τον πεθαμένο
*Τρίτσι -τρίτσι =έτοιμος , καλοντυμένος
Γκιούλ μπαχτσές =ανοιχτόκαρδος
*Τέντζερι γιουβαρλαΐ, καπαά μπουλντού=κύλισε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκκ.
*Καλά στέφανα, καλή στέψη =ευχή για τον γάμο .
*Τέτοια ώρα, τέτοια λόγια .
*Με το τσουβάλλ μπαίνν με το βελόνν βγαίνν=για την αρρώστια , θα γίνεις καλά σιγά –σιγά.
*Τα λόγια είναι εύκολα , μα δύσκολη η πράξη .
*Όμοιος στον όμοιο και κοπριά στα λάχανα .
*Τριζάτος είναι =είναι καθαρός .
*Τρίζει : αστράφτει (και για νεαρή , από καθαριότητα και φροντίδα , όμορφη )
*Πέσε πίτα να σε φάω .
*Τεμπέλικα νιάτα , μαύρα γεράματα .
*Όσα σκεπάζει ο ουρανός , τόσα σκεπάζει η μάνα .
Και μερικά λίγο τολμηρά ..αλλά και αυτά παρουσίαζαν τον κόσμο μας .
*Άλλοι ψυχομαχάνε και άλλοι κ……..μαχάνε .
*Κάτ(ω) ψ…… δεν έχμε , κάμ τρανή την έχμε .
«Ντάμ ψ…… , π…….καβάλα =πάω κάπου χωρίς λόγο ή κάνω κάτι άσκοπα .Το έλεγαν οι παλιοί . Εγώ το άκουσα από την γιαγιά μου Τσάκαινα Κερανιώ που φημιζόταν για την αθυροστομία της !
*Η μάνα δίνν βυζί , η γυναίκα δίνν μ…ι .Το έλεγε η γιαγιά Θεοφίλαινα. Όταν κάποιος περιφρονούσε την μάνα του .
*Τα στήθια της είναι σαν σφοντύλια =ολοστρόγγυλα
*Στρίκι-στράκα =έκφραση ειρωνική για κάποιον που ζεί ξένοιαστος .
*Τσίν –ρίν =Έκφραση για το τίποτε πχ ζώ με το τσίν -ρίν ή η γειτονιά είναι άδεια τσίν -ρίν .
*Θάματα και πράματα =όταν απορεί κάποιος
*Να με λένε δημαρχίνα κι ας πεθαίνω κι απ’ την πείνα .Το έλεγε η θεία μου η Νούλα Γκάιτατζη .
*Κάθε ένας κλαίει τον ντετέττ(του)=ο καθένας κλαίει για τον δικό του άνθρωπο. Το έλεγε η θεία μου Μαρία Τσιφτσόγλου.
*Παιδιά και τσάβελα στον γάμο δεν χωράνε =Στον γάμο να μην έχεις μαζί σου παιδιά και να μην φοράς παλιόρουχα ,για να περάσεις καλά . Το έλεγε η μανούλα μου Φωτούλα Τσιφτσόγλου.
* Καιρός πανί καιρός παιδί=άλλος καιρός είναι για τον αργαλειό και άλλος καιρός για να κάνεις παιδί .Δεν γίνονται και τα δύο μαζί και το καθένα γίνεται στον καιρό του . Το έλεγε η μανούλα μου Φωτούλα Τσιφτσόγλου.
*Άμα γκζεΐρ το κάρο οι δρόμοι είνν πολλοί=η ζημιά έγινε και δεν αλλάζει τίποτε .Αν γκεμίσει το κάρο τότε λέμε : ας πήγαινε από εκείνον τον δρόμο ή από τον άλλον. Το άκουσα από τον παππού Κωνσταντή Γκοτζίδη .
*’Ακρα καιρού =δεν είναι ο καιρός
*Ποντικός δεν είχε τρύπα , έσερνε και κολοκύθα =για κάποιον που ενώ δεν έχει τα βασικά , αγοράζει άσχετα πράγματα .
*Βοδόψοφος =όταν κάποιος δεν υπολογίζει , δεν τιμά τον θάνατο κάποιου .
*Ελεύθερο πουλί , ελεύθερα λαλεί =για τους ανύπαντρους .
«Βάστα καρδιά , νταγιάντα =κράτα καρδιά μου άντεξε , κάνε υπομονή.
*Το μυαλό σ(ου) και μια λίρα =μικρή αξία έχει το μυαλό σου .
*Πιάνουν και την παντρεύνε =αποφασίζουν και την παντρεύουν.
*Για να δώσουν την είδηση του θανάτου για κάποιον = παραδόθκε, τέλειωσε και (περιπαιχτικά)= λάλ(η)σε , τα τίναξε . Κάποιος που είναι ετοιμοθάνατος =λαλαδίζζ(ει)
*Σικιμέ καντάρ =είναι βρισιά και σημαίνει σκασίλα μου , δεν με νοιάζει .
*Τσαρές γιόκ =δεν υπάρχει λύση, το έλεγε η γιαγιά Θεανώ Βασιλοπούλου.
*Βγάλε μια φωνή =φώναξε δυνατά
*Τον ανέβκαν τα κατσίκια =νευρίασε , θύμωσε
*Κατέβκαν τα κατσίκια τ’ =του έφυγε ο θυμός
*Με το ‘βγαλε απ’ τη μύτ)η)=με το ζόρι
*Δγιές με με ένα μάτ(ι), να σε δγιώ με δυό
*Δεν γροικάει τα μάτια τ(ου) να βγάλλ=ο ανεπρόκοπος
*Περσινά ξυνά σταφύλια =λόγια ή πράξεις παλιές
*Χίλια λόγια έναν παρά= ότι τα λόγια δεν έχουν αξία
*Τα λόγια δεν είναι με τον παρά . Αν ήταν τότε θα τα μέτραγαν .
*Πέρ(υ)σι ψόφσε , φέτος βρώμ(ι)σε =παλιά ιστορία .
*Θα σε σιάξω την γούνα σ(ου)=θα σε μαλώσω και θα σε βάλω σε τάξη.
*Ακόμα στο γαϊδούρ δεν ανέβ(η)κε , τα ποδάρια τ(ου)κουνάει = το κάθε πράγμα στην ώρα του .
*Μάτι φοβερό χέρι τολμηρό =όταν κάτι, φαίνεται πολύ δύσκολο και μόλις αρχίσεις να δουλεύεις , λιγοστεύει .
*Και χέρι τολμηρό ,στόμα φοβερό .
*Είδε η μαϊμού τον κόλο της και νόμισε είναι γιαράς (πληγή) .= Για τον υπερβολικά φοβητσιάρη.
*Να απλώνς τα ποδάρια σ(ου) ίσαμε το πάπλωμα. =Να μην ξεφεύγεις .
*Αη Βαρβάρα βαρβαρώνν
Αη Σάββας σαββανώνν
Αη Νικόλας παραχώνν (σκεπάζει με το χιόνι ).
*(Α)πό κάτ(ω)το βόδ(ι) μουσκάρ(ι)γυρεύβ(ει). Το άκουσα από την θεία μου Περιστέρα Τσιφτσόγλου . Γι’ αυτόν που ψάχνει αιτία για λόγια .
*Όπως έστρωσες να κοιμηθείς.
*Χίλιοι καλοί χωράνε.
*Από δέκα ποτάμια νερό κατέβασα =για κάποιον που προσπαθείς να τον πείσεις ή να τον συνετίσεις με τον λόγο σου .
*Πού πάτε έρμα ; Πάμε να ρημάξ(ου)με κι άλλα .
*Το ‘βγαλε απ’ τον κόλοτ =είναι ψέμα
*Άντρας είν’ κι αντρομυρίζ ,τα κορίτσια τριγυρίζ=τραγουδάκι για μικρό αγοράκι .