Τα Ψυχοσάββατα στη Νέα Δήμητρα
Τα Ψυχοσάββατα είναι Σάββατα που τιμάμε τους νεκρούς με μνημόσυνα στις εκκλησίες και τρισάγιο στους τάφους των προσφιλών προσώπων μας , μοίρασμα κόλλυβων και « ψυχικά « με ελεημοσύνες στους φτωχούς .
Στο χωριό μας, Νέα Δήμητρα , τα λέγαμε των Ψυχών και του Ψυχού.
Η θρησκεία μας έχει δύο Ψυχοσάββατα. Το ένα είναι το Σάββατο πριν την Κυριακή της Αποκριάς και το άλλο είναι το Σάββατο πριν την Πεντηκοστή. Το Σάββατο της πρώτης εβδομάδας των Νηστειών, ανήμερα της γιορτής του Αγίου Θεοδώρου Τήρωνος φτιάχνουν κόλλυβα χωρίς να είναι Ψυχοσάββατο προς ανάμνηση του « θαύματος των κόλλυβων» . Όλα τα Σάββατα του έτους είναι αφιερωμένα στις ψυχές των Χριστιανών που έχουν αποβιώσει με την ελπίδα της Ανάστασης.
Μνημονεύονται όλοι εκείνοι που χάθηκαν σε ξένη γη, χώρα , στεριά ή θάλασσα , σε ζέστη ή σε πολικό ψύχος , σε παγετούς , σε λοιμούς, σε θεομηνίες και όσοι χάθηκαν ή όσους δεν τους τίμησε κανείς με τις ανάλογες τιμές γιατί ήταν άποροι . Αποτελεί κοινή πίστη σε όλους και το ίδιο πίστευαν και οι δικοί μας Νεοδημητριώτες, ότι οι ψυχές των νεκρών τις ημέρες αυτές «απολύονται» και βγαίνουν στον επάνω κόσμο .
Την ημέρα αυτήν τα «συνήθειά « τους είναι να μοιράζουν κόλλυβα για να συγχωρεθούν «τα πεθαμένα «. Επίσης δεν εργάζονται οι γυναίκες και δεν λούζονται την ημέρα αυτήν.
Κάνουν κόλλυβα και τα στολίζουν με κουφέτα , σταφίδες και καρύδια .
Από μέρες οι Νεοδημητριώτισσες ανέβαιναν στα μνήματα , τα καθάριζαν ,τα ασβέστωναν και ανανέωναν τα λουλούδια τους .Πίστευαν όλοι ότι είχαν την δυνατότητα να επικοινωνήσουν με τα προσφιλή τους πρόσωπα , που αναπαύονταν στα μνήματα .
Τα Ψυχοσάββατα έχουν θρησκευτική , συναισθηματική και πολιτισμική αξία και αναδεικνύουν την σημασία τους μέσα από την σχέση των ανθρώπων του χωριού μας με τους εκλιπόντες . Η ουσία αυτής της παράδοσης για τα Ψυχοσάββατα φαίνεται μέσα από τα πολλά έθιμα . Είναι μια στιγμή συνάντησης των ζώντων με την μνήμη των νεκρών και μια στιγμή ειρήνης ότι οι νεκροί βρίσκονται πάντα μαζί μας .
Την ημέρα του Ψυχοσάββατου μετά την Ακολουθία που γινόταν στην εκκλησία, οι γυναίκες ανέβαιναν στα μνήματα και περίμεναν τον παπά , η κάθε μια στον τάφο του ή των προσφιλών της . Είχαν αναμμένα τα καντηλάκια και το θυμιατό άναβε, με το μυρωδάτο θυμίαμα . Περνούσε η κάθε μια και άναβε κεράκι για την μνήμη τους και αντάλλασσαν μεταξύ τους κεριά και θυμίαμα . Εκείνη την ημέρα όλο το χωριό ήταν πάνω στα μνήματα .
Δύο γενιές κόσμος είναι εκεί , άλλα δύο χωριά κόσμος . Από την εγκατάσταση στην Νέα Δήμητρα των προσφύγων παππούδων μας και γιαγιάδων μας ,των προσφιλών γονιών μας , συγγενών , χωριανών , φίλων . Όλοι είναι εκεί .
Εκεί είναι το σώμα τους που περιμένει την Ανάσταση . Και χρέος δικό μας είναι να τους μνημονεύουμε.
Μετά το διάβασμα του παπά , μοιράζονταν μεταξύ τους διάφορα φαγώσιμα αγαθά όπως κουλουράκια , τσουρεκάκια , μιλίνες , μικρά κομματάκια από αυγό σφουγγάτο , κεράσια , μαντζούνια , φουσκίτσες , γαλατόπιτα , λουκουμάκια θρακιώτικα και το κόλλυβο .
Από μικρή η μαμά μου, έστελνε εμένα , για να περιμένω τον παπά , στο φρεσκοχρισμένο μνήμα του παππού μου Νικόλα και της προγιαγιάς μου, Μαργιόρας .
Έπαιρνα το πανεράκι με το ριγωτό υφαντό καρεδάκι με το σατσάκι που περιείχε τα γλυκίσματα , το τεφτεράκι με τα ονόματα , το κουτάκι με το θυμίαμα , που ήταν μεταλλικό κίτρινο και τα σπίρτα .Το μνήμα είχε κάγκελο γύρω -γύρω και μια μικρή πορτίτσα με σύρτη .
Εγώ πήγαινα από νωρίς και καθάριζα τα χόρτα που ήταν κοντά στο σταυρό και τακτοποιούσα τα γλυκίσματα , που ετοίμαζε η μαμά μου . Άναβα το καντήλι και τα κεριά . Είχα το “ψυχοχάρτ”, το τεφτεράκι, που έγραφε μέσα τους προγόνους μας, που είχαν χαθεί . Την Ταρσή την θεία της γιαγιάς μου , την Μαργιόρα την μαμά της γιαγιάς μου , την Ελένη την μαμά του παππού μου , τον Στρατή τον προπάππο μου, τον Γιάννη ξάδελφο της γιαγιάς μου . Τότε δεν ήταν μακρύς ο κατάλογος των κεκοιμημένων γιατί ήμουν μικρή ακόμα .
Εκεί ένιωθα ότι βρίσκομαι σε ένα μικρό σπιτάκι που το περιποιόμουν και πρόσεχα τους προγόνους μου .Ένιωθα ότι προσφέρω κάτι κι εγώ γι’ αυτούς και ας μην τους γνώρισα ποτέ .Αυτή η επίσκεψη στα μνήματα από πολύ μικρές, μας έκαναν να εξοικειωνόμαστε με όλα τα γεγονότα της ζωής και τον θάνατο . Τα βλέπαμε με διαφορετική ματιά , ζούσαμε όλα τα «εθίματα « και καταλαβαίναμε την πορεία της ζωής .Οι δικοί μας, δεν έκρυβαν τον θάνατο από μας τα παιδιά και μας είχαν μαζί τους .Αυτά τα έθιμα και η οικειότητα με αυτά που τα ζούσαμε από κοντά ένωνε μικρούς και μεγάλους , παλιούς και νέους διατηρώντας μια συνέχεια που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά
Αυτή η στενή σχέση με όλα αυτά μας μάθαινε να αντιμετωπίζουμε την ζωή με αγώνα, να μνημονεύουμε και να αγαπάμε τους προγόνους μας . Και αυτό που επίσης μάθαμε ήταν ότι οι νεκροί περιμένουν την μνημόνευση και η γενιά η δική μας θα συνεχίσει .
Το Ψυχοσάββατο στην εκκλησία ή στα μνήματα μαζί μας και γύρω μας ήταν οι γείτονες , οι γνωστοί μας , οι χωριανοί μας , εκτός των ψυχών που φτερούγιζαν αθέατες .
Σε αυτές τις συγκεντρώσεις ανταλλάσσαμε όλοι ευχές και κόλλυβα για τους δικούς μας νεκρούς αλλά και όλου του κόσμου .
Αυτή η μέρα δεν μας συνδέει μόνο με τους προγόνους μας αλλά μας συνδέει και με τους συνανθρώπους μας που ήρθαν στην εκκλησία ή στα μνήματα να μνημονεύσουν τους δικούς τους . Έτσι ξαναγινόμαστε όντως « εκκλησία «, δηλαδή συνάντηση και δεσμός αγάπης μεταξύ μας .
Θυμάμαι επίσης που κάθε μια νοικοκυρά του χωριού έφερνε στην εκκλησία το πιατάκι της με το στολισμένο κόλλυβο . Μετά το διάβασμα του παπά , άδειαζαν τα κόλλυβα σε μιάι μεγάλη ξύλινη σκάφη, στην έξοδο της εκκλησίας και οι μεγάλες γυναίκες μαζί με την γιαγιά Πετρίνα τα μοίραζαν σε όλους .
_ ‘Αμια(θεία) , δώσε και μένα , άμια δώσε και μένα . Και γευόμασταν τα νόστιμα κόλλυβα φτιαγμένα από τις Νεοδημητριώτισσες νοικοκυρές .
Μετά από χρόνια , μεγάλες πια άλλαξαν τα ονόματα στο τεφτεράκι των Ψυχοσάββατων. Προστέθηκαν ονόματα αγαπημένων , που η φυγή τους σημάδεψε την καρδιά μας για πάντα . Οι γιαγιάδες μου και οι παππούδες μου ,η μαμά μου και ο μπαμπάς μου , οι γονείς του συζύγου μου ,οι θείες μου , οι θείοι μου , τα εξαδέλφια μου , οι συμμαθητές μου και συμμαθήτριες , φίλοι και φίλες , χωριανοί .
Αυτή η μέρα θα μας θυμίζει ότι είμαστε κι εμείς θνητοί όχι για να απελπιζόμαστε, αλλά για να κάνουμε τις σωστές επιλογές στην ζωή μας , να διαλέγουμε τα σημαντικά και όχι τα ασήμαντα . Ενώ όλοι μας θα έρθουμε αντιμέτωποι με την απώλεια οι πράξεις μνήμης θα μας βοηθήσουν να εκτιμήσουμε την κάθε στιγμή και να δώσουμε έμφαση στα πραγματικά σημαντικά .
Και αν μεταλαμπαδεύσουμε στα παιδιά μας τα ήθη και τα έθιμά μας υπάρχει ελπίδα . Για την σωτηρία μας και του κόσμου .
Αιωνία η μνήμη όλων .
Ελένη Τσιφτσόγλου
Έτος 2023