Στα Θεμέλια του Χρόνου. Τα Σπίτια της Νέας Δήμητρας
Στη Νέα Δήμητρα ,οι πρόσφυγες της πρώτης γενιάς κουβάλησαν στις αποσκευές τους όχι μόνο τα ελάχιστα υπάρχοντά τους, αλλά και τις μνήμες των χωριών της Πατρίδας που άφησαν πίσω. Τα πρώτα σπίτια του Εποικισμού , χτισμένα πρόχειρα από το κράτος, έμοιαζαν περισσότερο με μια πρακτική λύση για να στεγαστούν οι ξεριζωμένοι, παρά με κατοικίες που θα μπορούσαν να αντανακλούν την αισθητική και τον πολιτισμό τους. Δεν είχαν την αρχοντιά, τα ανοιχτά χαγιάτια και τα ξύλινα μπαλκόνια των σπιτιών της Ανατολικής Θράκης . Ήταν απλά, τετράγωνα, φτιαγμένα με φθηνά υλικά, με μοναδικό σκοπό την επιβίωση. Τα σπίτια αυτά δεν έφτασαν για όλους . Έτσι για μερικές οικογένειες ,η προσφορά του κράτους περιορίστηκε σε υλικά ,όπως πλιθιά , κεραμίδια , ξύλα . Κάποια είχαν την αισθητική της χαμένης πατρίδας . Τέτοια διώροφα σπίτια ήταν του Παναγιωτίδη Θεοκλή , του Πλαταρά Λεονταρή , του Πλαταρά Γιάννη που κατοικείται ακόμα και σήμερα , του Μαρμαρίδη Κωνσταντίνου που είναι παραδομένο στην φθορά του χρόνου, του Αλεξιάδη Χαράλαμπου της Μάρθας που είναι διώροφο με εσωτερική σκάλα πολύ καλά διατηρημένο.
Όμως, οι άνθρωποι δεν σταμάτησαν να ονειρεύονται. Τη δεκαετία του ’50, οι νέοι της εποχής, με τον ενθουσιασμό και τη φιλοδοξία της νιότης, άρχισαν να χτίζουν τα δικά τους σπίτια. Ήταν η γενιά που παντρεύτηκε και άφησε το πατρικό σπίτι για να δημιουργήσει το δικό της σπιτικό. Αυτά τα νέα σπίτια, φτιαγμένα με κόπο και ιδρώτα, ήταν μικρά, απλά, με σκάλες και δεύτερο όροφο , αλλά έφεραν τη ζεστασιά μιας νέας αρχής. Μπορεί να μην θύμιζαν ακριβώς τις αρχιτεκτονικές γραμμές της χαμένης πατρίδας, αλλά οι αυλές τους γέμιζαν από βασιλικούς και δενδρόγιες , όπως ακριβώς και οι αυλές στα σπίτια των παππούδων τους. Τα σπίτια αυτά της δεκαετίας του ’50 είχαν την δική τους σφραγίδα . Στην είσοδο κάθε σπιτιού , χαραγμένο πάνω από την πόρτα , βρισκόταν το έτος της οικοδόμησης . Ήταν η υπογραφή των νέων της εποχής εκείνης ,που με τα ίδια τους τα χέρια και τα περιορισμένα μέσα τους , έχτισαν το δικό τους μέλλον . Τέτοιο σπίτι είναι του Εσκιόγλου Δημητρού της Σμαρούλας .
Στη δεκαετία του ’60, ο άνεμος της αλλαγής έφερε την ανοικοδόμηση. Τα παλιά σπίτια αντικαταστάθηκαν από διώροφα, όλα στο ίδιο σχέδιο. Ο Νεοδημητριώτης αρχιμάστορας Φωτιάδης Στέργιος μαζί με τον Κιλκισιώτη Ιωσηφίδη Γιάννης έφεραν έναν άλλον αέρα αρχιτεκτονικών σχεδίων , που επικρατούσε παντού στην περιοχή. Και άλλος μάστορας χτίστης στην Νέα Δήμητρα ήταν ο Κρομλίδης από το Πεδινό . Μια ομοιομορφία εξαπλώθηκε στον οικισμό, και η ιδιαίτερη ταυτότητα χάθηκε μέσα στο τσιμέντο. Δεν υπήρχε πια ο ρυθμός της πατρίδας αλλα μόνο η λειτουργικότητα . Τα διώροφα, αν και πιο ανθεκτικά και ευρύχωρα, έμοιαζαν ψυχρά, χωρίς τη ζωντάνια που είχαν κάποτε οι αρχοντικοί οικισμοί της Πατρίδας
Κι όμως, κάθε σπίτι είχε μια ιστορία. Ήταν το σπίτι όπου μεγάλωσαν γενιές και γενιές ανθρώπων, που διατήρησαν ζωντανή τη μνήμη της πατρίδας μέσα από τις διηγήσεις, τα τραγούδια, τις μυρωδιές της κουζίνας. Ακόμα κι αν τα σπίτια έχασαν την ομορφιά της Πατρίδας τα σπίτια της Νέας Δήμητρας δεν έχασαν ποτέ την ψυχή τους. Διότι τα θεμέλια αυτών των σπιτιών δεν ήταν από πέτρα και τσιμέντο ,αλλά ήταν από μνήμες, αγώνα και ελπίδα.