Σιδεράδες της Νέας Δήμητρας
Αν περπατήσεις σήμερα στα δρομάκια της Νέας Δήμητρας και κοιτάξεις τις αυλές των σπιτιών ,θα δεις ακόμα εκείνα τα παλιά περίτεχνα κάγκελα .Σκαλιστά , στριφτά στολισμένα με λουλούδια από σίδερο , λες και τα έφτιαξε χέρι γλύπτη . Είναι η σφραγίδα των σιδεράδων μας , μια σιωπηλή μαρτυρία της τέχνης τους ,που ακόμα αντέχουν στο χρόνο.
Τα σιδεράδικα ήταν τα άτυπα εργαστήρια της ζωής στο χωριό . Είχαν πάντα ανοικτές τις πόρτες τους ,κι από μέσα αντηχούσε ο ρυθμικός ήχος του σφυριού πάνω στο αμόνι , ένα τραγούδι φτιαγμένο από φωτιά και μέταλλο.
Θυμάμαι το σιδεράδικο κοντά στο σπίτι του παππού μου Γκαϊτατζή Θανάση ,που το είχαν οι θείοι μου Χρήστος και Βασίλης Τσαλικίδης , παιδιά του Τσαλικίδη Παναγιώτη από το Άκαλαν της Τσατάλτζας. Ήταν μια μεγάλη αποθήκη που μέσα είχε ένα μεγάλο φούρνο, όπου φυσούσε μια φυσούνα, που λεγόταν μουχάν(ι) . Αυτό κρατούσε τη φωτιά αναμμένη και σε ψηλή θερμοκρασία. Σε αυτόν τον φούρνο ζέσταιναν το σίδερο, για να γίνει πιο εύπλαστο και με μια τανάλια το έπιαναν και το βάζανε πάνω στο αμόνι. Το αμόνι ήταν η σιδερένια βάση για να επεξεργαστούν το σίδερο και το χτυπούσαν με ένα μεγάλο σφυρί και έδιναν τη μορφή που ήθελαν .
Θυμάμαι που ακουγόταν συνεχώς ο ήχος από το μεγάλο σφυρί και τις δυνατές φωνές όλων. Την παράδοση για κάποια χρόνια συνέχισε ο γιός του Βασίλη Τσαλικίδη , ο Παναγιώτης .
Οι σιδεράδες της Νέας Δήμητρας ήταν από τους σημαντικότερους τεχνίτες του χωριού μας καθώς η τέχνη τους κάλυπτε τις καθημερινές ανάγκες των κατοίκων και κατασκεύαζαν σιδερένια εργαλεία και έδιναν ζωή σε κασμάδες ,τσάπες, τσεκούρια ,
Δρεπάνια ,σφυριά και βαριοπούλες .
Έκαναν και σιδερένια εξαρτήματα, καρφιά, μασιές, μεντεσέδες, κλειδαριές, υνιά , σιδερένιες πόρτες και παράθυρα. Επίσης έβλεπα έξω από τα σιδεράδικά τους άλογα , που τα έπαιρναν τα μέτρα και έφτιαχναν πέταλα για αυτά .
Ένα άλλο σιδεράδικο στην πλατεία του χωριού ήταν του Τσαλικίδη Ηλία που έφτιαχνε καρότσες , πιο κάτω ήταν του αδελφού του Κώστα και στο ενδιάμεσο του αδελφού τους Γιώργη , που την παράδοση συνεχίζει , ο γιος του Χρήστος .
Απέναντι από το Αγροτικό ιατρείο του χωριού μας ήταν του Νικολαΐδη Τριαντάφυλλου με τον γιο του Τάκη. Εδώ μάθαιναν την τέχνη και πολλά παιδιά από το χωριό μας και από τα γύρω χωριά . Το σιδηρουργείο αυτό αργότερα εκσυγχρονίστηκε και έφερε τόρνους , που ήταν μεγάλα μηχανήματα επεξεργασίας του σίδερου . Αυτό το εργαστήριο αργότερα έβγαζε και είδη , που τα διοχέτευε στο εμπόριο .
Αυτήν την τέχνη την μάθαιναν συνήθως μέσα από την οικογενειακή παράδοση ή από μαθητεία κοντά σε σιδεράδες. Απαιτούσε μεγάλη εμπειρία αυτή η δουλειά και οργανωμένο εργαστήριο .Χρειαζόταν δύναμη, εργασία σε άσχημες συνθήκες μέσα στη ζέστη και μουτζούρα και ήταν βαριά χειρωνακτική και ανθυγιεινή εργασία .
Επίσης σιδεράδικο είχε ο Ευθυμιάδης Θανάσης το Γαληνάκκ , που η τέχνη του πέρασε και στον γιο του Κώστα . Ο Κώστας ήταν καλλιτέχνης στα κάγκελα που τα θαυμάζουμε ακόμη και σήμερα στα σπίτια του χωριού μας .
Θυμάμαι τον καιρό της σποράς, έξω από τα σιδεράδικα τα κάρα και αργότερα τα τρακτέρ που περιμένανε να πάρουν τα υνιά . Ήταν χρήσιμη η τέχνη τους για το χωριό καθώς χωρίς αυτήν οι κάτοικοι έπρεπε να μετακινούνται στην πόλη για αυτές τις εργασίες .
Την Μεγάλη Πέμπτη στην Νέα Δήμητρα οι σιδεράδες καθάριζαν το αμόνι τους και το πλάγιαζαν για να μην το χρησιμοποιήσουν για μέρες . Αυτό γινόταν γιατί τα καρφιά που σταύρωσαν τον Χριστό τα έφτιαξαν σιδεράδες και με αυτήν την πράξη έδειχναν τον σεβασμό τους στην θρησκευτική παράδοση και ήταν μια συμβολική πράξη συνδεδεμένη με τα Πάθη του Χριστού . Έτσι έδειχναν την αναγνώριση αυτής της πράξης και τον σεβασμό στο Θείο Δράμα .
Τα σιδεράδικα ήταν κέντρα δημιουργίας όπου το σίδερο μεταμορφωνόταν με την τέχνη και την εμπειρία των σιδεράδων .
Μετά το 1970 , άρχισαν να χρησιμοποιούν ηλεκτρικά εργαλεία , ηλεκτρικά τρυπάνια , τροχούς , ηλεκτροσυγκολλητικές μηχανές και έγινε πιο εύκολη η δουλειά τους. Όμως άρχισε να φθίνει το επάγγελμα του σιδερά μετά τη μαζική βιομηχανική παραγωγή των εργαλείων.
Τα σιδερένια κάγκελα ,τα σιδερένια πόμολα στις πόρτες και τα παράθυρα είναι όλα τους στοιχεία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς
Σήμερα έμεινε μια ανάμνηση ανθρώπων εργατικών , που δάμαζαν το σίδερο και η τέχνη αυτή παραμένει ζωντανή στην μνήμη και στις δημιουργίες που άφησαν πίσω τους .
Ελένη Τσιφτσόγλου
‘ Ετος2023