Ο Κλήδονας στη Νέα Δήμητρα
Στο σταυροδρόμι της Σίμαινας, εκεί όπου διασταυρώνονται μνήμες και παραδόσεις οι προετοιμασίες για τον Κλήδονα είχαν αρχίσει από νωρίς.
Θυμάμαι το έθιμο αυτό από τα παιδικά μου χρόνια στη Νέα Δήμητρα . Έτσι καταφεύγω σε μια όμορφη αναπαράσταση του παραδοσιακού εθίμου , του Κλήδονα ,που ζωντανεύει εικόνες από τα παλιά , όταν οι κοινότητες γιόρταζαν μαζί και ακολουθούσαν τις παραδόσεις με σεβασμό και ενθουσιασμό . Ήταν ένα έθιμο που χάθηκε πολύ γρήγορα με την πρόοδο και την τεχνολογική εξέλιξη στην δική μας εποχή και έφερε αυτό το αποτέλεσμα .
Τότε οι άνθρωποι κοινωνικοποιούνταν και περνούσαν τον χρόνο τους με ενθουσιασμό. Από εκείνα τα χρόνια με τις νέες που πήραν μέρος και σας αναφέρω ήταν ελάχιστες οι φορές που επαναλήφθηκε το έθιμο .
Ο Κλήδονας , ένα έθιμο βαθιά ριζωμένο στην ελληνική λαϊκή παράδοση ήταν συνδεδεμένο με τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο και την έναρξη του θερινού ηλιοστάσιου στον τόπο μας . Στις 24 Ιουνίου γιορτάζουμε την χάρη του . Ο Ιωάννης ο Πρόδρομος έλαβε το χάρισμα να δει από κοντά τον Χριστό και να τον βαπτίσει . Ακόμη ήταν ο Προφήτης και ο αγγελιοφόρος του Μεσσία .
Το έθιμο του Κλήδονα με συνέχεια από τις Πατρίδες αναπαριστάται και στο δικό μας χωριό στην Νέα Δήμητρα. Γινόταν τις εποχές που οι άνθρωποι συμμετείχαν με όλη τους την ψυχή σε τελετουργίες που είχαν σκοπό την συνοχή και την συντροφικότητα.
Οι γυναίκες του χωριού συγκεντρώνονταν με προσμονή ,τα κορίτσια γελούσαν χαμηλόφωνα,
Ενώ οι γιαγιάδες μας ,με το βλέμμα σοβαρό και γνώριμο , μας καθοδηγούσαν ,σαν να κρατούσαν στα χέρια τους ένα μυστικό ώσπου επρευ να μας το εμπιστευτούν .
Ήταν η παραμονή του Αϊ- Γιαννιού .
Στους μαχαλάδες του χωριού μας στα σταυροδρόμια λαμβάνει χώρα αυτό το έθιμο . Θα σας περιγράψω το έθιμο που γινόταν στην δική μου γειτονιά στο σταυροδρόμι της Σίμαινας .
Μια κοπέλα πηγαίνει και φέρνει το αμίλητο νερό από το πηγάδι του Στεργιάδη του Γιάνγκου. Δεν πρέπει να μιλήσει καθόλου στην διαδρομή, γι’αυτό και το νερό λέγεται βουβό ή αμίλητο .Η διαδικασία του αμίλητου νερού δημιουργεί ένα μυστήριο με μαγική ατμόσφαιρα . Το νερό το ρίχνει σε ένα δοχείο. Και εκεί μέσα οι νέες ρίχνουν μικροαντικείμενα όπως δαχτυλίδια , δαχτυλήθρες , κουμπιά.
Τότε «κλειδώνει» δηλαδή σκεπάζεται ο Κλήδονας με κόκκινο πανί .
«Κλειδώνει ο Κλήδονας με του Αϊ Γιαννιού την χάρη «. Η λέξη κλήδονας σημαίνει την φήμη ,τον οιωνό , το σημάδι. Μετά την δύση του ήλιου βάζουν το δοχείο σε μια άκρη , που το φυλάνε κορίτσια με βάρδιες, για να το δούν τα άστρα της νύχτας δηλαδή να «αστριστεί» .
Ο Κλήδονας θα ανοιχτεί ανήμερα της γιορτής . Το τραγούδι για το άνοιγμα του Κλήδονα είναι :
« Δώστε μου τ’ αργυρά κλειδιά
Με το μαργαριτάρι
Να ανοίξει τον Αη- Κλήδονα
Στου Αη Γιαννιού τη χάρη ! «
Κάθε κοπέλα θα βγάζει ένα αντικείμενο και τραγουδώντας αυτοσχέδια δίστιχα , συσχετίζει το όνομα που θα ακούσει για πρώτη φορά με τον μέλλοντα σύζυγο. Έτσι επικρατούν γέλια , χαρές , πειράγματα .
Τα αυτόσχέδια δίστιχα έχουν την σημασία τους . «Σαν τα μάτια σου δεν είδα σ’ όλον τον ντουνιά» και «Εσύ κοιμάσαι με την μαμά σου κι εγώ γυρίζω στην γειτονιά σου».
Απόψε έχουμε , εκτός από την προετοιμασία του Κλήδονα και το άναμμα της φωτιάς, η οποία ανάβει με τα αποξηραμένα πια, μαγιάτικα στεφάνια που φέρνουν μαζί τους οι κοπέλες . Πάνω από αυτήν την φωτιά περνάνε όλοι .
Έτσι με τα αυτοσχέδια δίστιχα, με το καψάλισμα των μαγιάτικων στεφανιών και το πέρασμα πάνω από την φωτιά ολοκληρώνεται αυτό το όμορφο έθιμο . Όλα αυτά είναι ένα σύμβολο κάθαρσης , ελπίδας και καλοτυχίας για το μέλλον .
Τα κορίτσια που συγκεντρώθηκαν στο σταυροδρόμι της Σίμαινας ήταν η Μαρία και η Κωνσταντούλα Καλφοπούλου , η Τριανταφυλλιά και η Άννα Καραμανλή, η Μαριάνθη Τσιφτσόγλου , η Τασούλα και η Θαλίτσα Γιοβαντσάκη , η Φωφώ Παναγιωτίδου , η Ζαχαρούλα Αλμπανίδου, η Μαρία και η Τούλα Πλαταρά , η Ραλλού Νατσοπούλου , η Σμαρώ Πλαταρά , η Νούλα Τσιφτσόγλου, η Θεανώ Βασιλοπούλου, η Κατίνα Τσιφτσόγλου , η Σμαρώ Δαλμάζη , η Φανή Ιωακειμίδου , η Βάσω Γκόγκου , η Αφροδίτη και Ανθούλα Νατσοπούλου , η Ζωή Ζαφειροπούλου , η Δόξα και Θωμαή Μάρογλου , η Δέσποινα Τατάρογλου .
Οι γιαγιάδες που έδιναν τις οδηγίες ήταν η «άμια «Ζαχαρένια του Αλμπάνν , η Σίμαινα , η Σουλτάνα του Πλαταρά και η Φωτίκα Παναγιωτίδου .
Εμείς οι μικρούλες κοιτάζαμε χωρίς να συμμετέχουμε και μαζί μου ήταν οι φίλες μου η Εύα Παναγιωτίδου και η Γιαννούλα Νατσοπούλου .
Καθώς δυνάμωναν οι φωτιές οι κοπέλες περνούσαν από πάνω τους .Πίστευαν ότι οι φωτιές επιφέρουν κάθαρση . Μπορούσαν να περνάνε και αγόρια και παντρεμένες .
Στο σταυροδρόμι της Ασημάκαινας πιο κάτω στο χωριό μας άναψαν φωτιά και συμμετέχουν οι εγγονές της η Κίτσα και η Τάνια Φλώρου , η Θεοδώρα , η Πόπη και η Δέσπω Γκοτζίδου, η Ευγενούλα η Παπαδοπούλου, η Ελένη της Αφροδίτης , η Γαρυφαλλιά η Γκαιτατζή, η Ελεονώρα η Εσκιόγλου , η Άννα και η Ευγενούλα η Καραμανλή, η Μπέμπα της Χρυσής, η Σμαρώ Αβραμίδου , η Θεοδώρα Γκοτζίδου , η Μαργαρίτα Παπαδοπούλου . Οδηγίες έδιναν η Σουλτάνα η Ασημάκαινα και η Μαρίκα η Γκάιτατζη .
Ακόμη μια μεγάλη φωτιά άναβε στο σταυροδρόμι της Δαφνιώς. Τα κορίτσια ήταν η Νίκη και η Αννίτσα Γκάιτατζη, η Πασχαλιώ Ζαχαριάδου , η Φωτούλα και η Χρυσάνθη Αβραμίδου , η Σούλα και η Διαμάντω Μαρμαρίδου , η Σούλα Αργυροπούλου, η Αγγελική και η Πολυξένη Τσαλικίδου και οι ξαδέλφες τους Αγγελική και Κούλα , η Ζίτσα και η Ευδοκία Αρβανιτίδου , η Νίκη Χατζόπουλου, η Τασούλα Χατζή. Εδώ έδιναν οδηγίες η Αναστασία Φωτιάδου, η Γιαννούλα Αργυροπούλου και η Ελένη Ζαχαριάδου .
Στο σταυροδρόμι της Όλγας της Σπαρταλίδου ήταν η κόρη της η Δημητρούλα , η Μάρθα Αλεξιάδου , η Μαρικούλα Σταματιάδου , η Λίτσα και η Δόμνα Σταματιάδου , η Κουλίτσα Παπαδοπούλου , η Ελένη Σοαντζόγλου , η Τζένη Παπαδοπούλου, η Νίκη Τσαλκιτζή , η Ευθυμία Τσαλικίδου , η Νούλα και η Μελαχροινή Τσέτα , η Υπαπαντή και η Ζαφειρούλα Τσιφουτάκη , η Νούλα και η Κλεανθίτσα Κυριακίδου , η Χρυσή Δημητριάδου , η Βασιλική και η Ελένη Τσιφτσή , η Ευγενούλα Κυριακίδου .
Οδηγίες έδιναν η Φωτίκα Σταματιάδου, η Αναστασία Παπαδοπούλου και η Ειρήνη Αλεξιάδου .
Όλο το χωριό βρισκόταν έξω και οι φωτιές λαμπάδιαζαν με τα αποξηραμένα στεφάνια και όλοι πηδούσαν από πάνω με γέλια και καλή διάθεση .
Γινόταν ένα συναπάντημα μεταξύ τους και η συναναστροφή αυτή τους έκανε να έχουν καλοπροαίρετη διάθεση και να νοιώθουν μέσα από την ομαδικότητα , αγάπη και σεβασμό .Οι μεγαλύτερες γυναίκες έδιναν τις συμβουλές τους και τις γνώσεις τους γύρω από το έθιμο και έτσι οι παραδόσεις μεταβιβάζονταν από γενιά σε γενιά . Ακόμη η σοφία των μεγαλύτερων έδινε νόημα και κατεύθυνση στην ζωή των νέων .
Αφήσαμε στο τέλος ένα άλλο σταυροδρόμι του χωριού μας της Νέας Δήμητρας που γίνεται το έθιμο του Κλήδονα και της φωτιάς . Είναι το σταυροδρόμι στου Θεοκλή Γιάνγκογλου. Τα κορίτσια είναι : η Σταυρούλα και η Ζαχαρούλα Γιάνγκογλου , η Νούλα, η Αντωνία και η Δόμνα Ιωαννίδου, η Δάφνη και η Χαρίκλεια Γκαιτατζή ,η Νούλα και η Χρυσή Καλφοπούλου, η Κλεανθή και η Τασούλα Αποστολίδου , η Μάγδα Χατζοπούλου , η Αλεξάνδρα Κυριακίδου , η Πιπή Παναγιωτίδου , η Σμαρούλα Καλφοπούλου, η Ζωηρά Τσομπανάκη .Οι μεγαλύτερες γυναίκες που παίρνουν μέρος είναι η θεία Αθηνά Καλφοπούλου, η γιαγιά Αμαλία και η Νούλα του Γκάιτατζη.
Με αυτά τα έθιμα κατάφερναν να έχουν ενδιαφέροντα και να έχει νόημα η ζωή τους . Πέρασαν τα χρόνια και αυτά υποχώρησαν .Και άρχισαν να ξεφτίζουν , να σβήνουν , να χάνονται .Η θλίψη είναι μεγάλη γι’ αυτήν την χαμένη αίσθηση της κοινότητας και την νοσταλγία για ένα παρελθόν που ζωντανεύει μέσα από την μνήμη και τις διηγήσεις .
Η αναφορά και η θύμηση των εθίμων είναι ένας φόρος τιμής σε εκείνες τις εποχές και τους ανθρώπους της και ίσως μια υπενθύμιση της αξίας που είχαν οι παραδόσεις και η κοινοτική ζωή .
«Ανάβουνε φωτιές στις γειτονιές
Του Αη Γιάννη αχ πόσα ξέρεις και μου λες
Αχ πόσα τέτοια ξέρεις
Και μου λες που ‘ χουν πεθάνει «.
Ο Κλήδονας ήταν η φωνή του παρελθόντος ,μια σύνδεση με τις ρίζες μας ,ένα νήμα που μας έδενε με εκείνες τις γυναίκες που έκαναν το ίδιο στα χωριά τους ,στην Ανατολική Θράκη, πριν τις φέρει η μοίρα εδώ ,στη Νέα Δήμητρα.
Ίσως τώρα να μην ανάβουν πια φωτιές στα σταυροδρόμια,να μην ακούγονται γέλια και στιχάκια . Όμως , μέσα στη μνήμη μου , ο Κλήδονας μένει ζωντανός , μια σκηνή φωτεινή ,γεμάτη χρώματα , πρόσωπα και συναισθήματα .
Σαν μια κόκκινη κλωστή δεμένη …
Ελένη Τσιφτσόγλου
Έτος 2023