Οι Κουλίκες του Γάμου στην Νέα Δήμητρα
Ο γάμος στο χωριό ήταν μια ιεροτελεστία , ένας χορός ανθρώπων , συμβόλων και εθίμων που ταξίδευαν από γενιά σε γενιά . Ανάμεσα στις πιο όμορφες και τρυφερές στιγμές του ήταν το ζύμωμα και το στόλισμα της «κουλίκας» , την γαμήλιας πίτας ,που έφερνε τύχη και ευλογία στο νέο σπιτικό .
Από την Τετάρτη πριν τον γάμο ξεκινούσαν οι προετοιμασίες . Το προζύμι «πιανόταν» με τελετουργικό τρόπο . Ένα κορίτσι πρωτογέννητο ,το πρώτο γεννημένο , βαστούσε μια καλαμιά . Η καλαμιά είχε στην άκρη της ένα κλωνί βασιλικό , ένα δαχτυλίδι , μερικές κόκκινες κλωστές , τρέσα και μ’ αυτήν την καλαμιά ανακάτευαν το αλεύρι . Οι παριστάμενοι συγγενείς και φίλοι ασήμωναν με νομίσματα το αλεύρι για να φέρουν καλοτυχία.
Μια ηλικιωμένη γυναίκα ζυμώνει και έπλαθε τα κουλίκια και στο σπίτι του γαμπρού .
Η κουλίκα όμως της νύφης γίνεται μεγάλη με πολλά στολίσματα όπως λουλούδια και πουλάκια και αυτό δείχνει το πόσο σημαντική είναι η παράδοση του γάμου .Έφτιαχναν και μικρές κουλίκες που τις μοίραζαν στους συγγενείς.
Το απόγευμα οι γυναίκες του χωριού μαζεύονταν στο σπίτι της νύφης. Ανάμεσά τους η κεντήτρα , η πιο επιδέξια από όλες, που με μαεστρία «κεντούσε « πάνω στη ζύμη περίτεχνα σχέδια.
Στο σπίτι της νύφης ετοιμάζονταν οι κουλίκες για τον γαμπρό . Τις προετοιμασίες συνόδευαν τα όργανα με τραγούδια .
Οι γυναίκες έφτιαχναν τρία μεγάλα κουλίκια. Το πρώτο για τον γαμπρό , το δεύτερο για τον σύντεκνο δηλαδή τον κουμπάρο και το τρίτο για να το μοιραστούν αναμεταξύ τους .
Δεξιοτέχνες στο κέντημα της κουλίκας ήταν η γιαγιά Αδάμαινα , η γιαγιά Μαρία η Πλαταρά, η Ελπινιώ η Ζηρίδου, η Βαγγελιώ Τσαλικίδου του Χριστόφορου, η γιαγιά Ανδρονίκη η Χατζοπούλου, η Μάρθα του Αλεξιάδη , η Φωτίκα του Σταματιάδη, η Ευδοκία η Χατζοπούλου.
Οι πίτες αυτές ήταν γλυκές με ζάχαρη, λεπτοδουλεμένες και λέγονταν κουλίκες ή κουλίκια .Κεντούσαν τις πίτες και με το ψαλιδάκι κόβοντας μυτούλες για γαρυφαλλάκια και με τη χτένα ή το πηρούνι για τις γραμμούλες. Έκαναν κορδόνι με το ζυμάρι γύρω γύρω και στην μέση σχεδίαζαν δυό πουλάκια ,που κάθονταν πάνω στο ζυμάρι και ενώνονταν με «τρέσες «. Οι τρέσες ήταν κλωστές ασημί , που διακοσμούσαν τις κουλίκες και επίσης τις έβαζαν στο κεφάλι της νύφης και των παρανύμφων .
Όλοι αυτοί οι συμβολισμοί μέσα από τα περίτεχνα σχέδια έδειχναν την ξεχωριστή σημασία . Τα πουλάκια συμβόλιζαν το ζευγάρι των νεόνυμφων .Πάνω στην πίτα ήταν λουλούδια σχεδιασμένα με μεγάλη λεπτομέρεια και ακρίβεια και συμβόλιζαν την ευχή «βίον ανθόσπαρτον «. Ακόμη είχαν αποξηραμένο βασιλικό ως μέρος της διακόσμησης. Τις στόλιζαν με μεγάλη ακρίβεια και εξαιρετική τέχνη.Οι γυναίκες είχαν τόση φαντασία και μαστοριά που έκαναν τις κουλίκες έργα τέχνης, αριστουργήματα .
Σε όλη την διάρκεια του στολισμού της κουλίκας, οι γυναίκες τραγουδούσαν τραγούδια του γάμου και της αγάπης , και η νύφη κερνούσε κουφέτα και ούζο.
«Σήμερα λάμπει ο ουρανός
Σήμερα λάμπει η μέρα
Σήμερα στεφανώνεται
Αητός την περιστέρα.
‘Ω, Παναγία Δέσποινα
Με τον Μονωγενή σου
Στ’ αντρόγυνο που γίνεται
Να δώσεις την ευχή σου .»
Οι κουλίκες ψήνονταν και το σπίτι μοσχοβολούσε γλυκά και γιορτή . Μετά τοποθετούνταν στα πανέρα που είχαν στρωμένα τα καλύτερα λευκα κοφτά καρέ στολισμένα με κουφέτα και ρύζι .
Κουλίκια έκαμναν και οι συγγενείς στο σπίτι του γαμπρού και το αντάλλασσαν οι συμπεθέρες μεταξύ τους.
Την ημέρα πριν την ώρα της στέψης ερχόταν η ιερή στιγμή . Ο πατέρας της νύφης έπαιρνε την κουλίκα ,τη σταύρωνε πάνω από το κεφάλι της κόρης του και την έσπαγε. Αυτό γινόταν την ώρα που η νύφη ήταν ακόμη στο σπίτι της έτοιμη στολισμένη . Μετά κοβόταν σε μικρά κομμάτια και μοιράζονταν στους καλεσμένους .
Αυτό το έθιμο έδειχνε πόσο έτοιμη, δυνατή και γόνιμη ήταν η νύφη για να αναλάβει την οικογένεια. Οι καλεσμένοι εύχονταν καλούς απογόνους και γλυκειά ζωή .Οι ανύπαντρες κοπέλες έπαιρναν πάντα κουλίκα ,για να βάλουν κάτω από το μαξιλάρι τους το βράδυ και να δουν ποιον θα παντρευτούν.
Θυμάμαι ακόμα τον γάμο της ξαδέλφης μου Βέρας . Οι θείες μου είχαν αναλάβει το ζύμωμα και το στόλισμα της κουλίκας .Η θεία μου η Περιστέρα Τσιφτσόγλου ήταν η δεξιοτέχνης κεντήτρα της κουλίκας.Πόσο θαύμαζα τα χέρια της που δημιουργούσαν αυτό το μικρό γλυπτικό έργο από ζυμάρι . Πουλάκια ,λουλουδάκια , φυλλαράκια και το ζυμάρι έπαιρνε ψυχή και μετατρεπόταν σε μικρά έργα τέχνης .
Τη θαύμαζα ,μα δεν έκατσα να μάθω την τέχνη της . Αυτή η τέχνη ήταν μέσα στην ξεχωριστή παράδοση ως αναπόσπαστο κομμάτι που τώρα εμείς αποτίουμε φόρο τιμής . Ήταν ένα κομμάτι της πολιτισμικής κληρονομιάς του χωριού μας της Νέας Δήμητρας.
Και ύστερα από χρόνια ,τα πράγματα άλλαξαν . Οι κουλίκες ξεχάστηκαν ,οι γάμοι έγιναν πιο γρήγοροι , πιο απλοί .Τώρα τις φτιάχνουν τα ζαχαροπλαστεία , μα λείπει εκείνη η ζεστασιά , η τελετουργία , η χαρά της κοινής δημιουργίας .
Όμως εμείς ,όσοι θυμόμαστε , ξέρουμε ότι σε κάθε κουλίκα , σε κάθε στολίδι από ζυμάρι ,υπάρχει η ψυχή των προγόνων μας .
Ελένη Τσιφτσόγλου
Έτος 2023