Η Γλώσσα της Νέας Δήμητρας
Η γλώσσα που μιλούσαν οι δικοί μας είναι η ελληνική, που μας δίνει την ταυτότητα .
Η γλώσσα των Νεοδημητριωτών , όπως και κάθε τοπική διάλεκτος είναι ένας ζωντανός οργανισμός που διαμορφώθηκε μέσα από την ιστορία, τις μετακινήσεις των πληθυσμών και τις καθημερινές ανάγκες των ανθρώπων . Είναι το απαραίτητο μέσο με το οποίο ο άνθρωπος επικοινωνεί και γνωρίζει το περιβάλλον του. Είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας μας , που την χρησιμοποιεί και την διαμορφώνει .Και αμφίδρομα η γλώσσα που χρησιμοποιούμε πολλές φορές καθορίζει και τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο . Η βάση της είναι η ελληνική γλώσσα ,αλλά με έντονες επιρροές από την τουρκική. Στην γλώσσα της Νέας Δήμητρας είχαμε ιδιωματισμούς με δάνεια και αντιδάνεια από την τουρκική γλώσσα αφού ήμασταν τόσο κοντά στην Κωνσταντινούπολη.
Και ο τρόπος έκφρασης της γλώσσας των Νεοδημητριωτών είχε ένα ιδιαίτερο χαρακτήρα .
Παρατήρησα πως κάποιες φορές λέγοντας μια λέξη ή πρόταση σε άλλους (μη Νεοδημητριώτες ) δεν προκαλούσα την ίδια εντύπωση σε αυτούς ακόμη και αν την εξηγούσα .
Οι μόνοι που θα καταλάβαιναν την έννοια της λέξης που είπα ήταν οι συγχωριανοί μου .
Και κατάλαβα ότι ο τρόπος έκφρασης ήταν σημαντικός , πώς ο καθένας έχει εντάξει την λέξη στο λεξιλόγιό του και τι βιώματα έχει ακούγοντάς την.
Το ίδιο είναι να πεις μισκίννς ,ζαμπαράς με την λέξη πρόστυχος ;
Οι λέξεις που είναι ιδιωματισμοί της Νέας Δήμητρας αποδίδουν πιο σωστά και ακριβώς το νόημα .Η γλώσσα αυτή περιγράφει πιο ζωντανά και άμεσα τις καταστάσεις και τα συναισθήματα . Οι λέξεις και οι εκφράσεις που χρησιμοποιούσαν οι Νεοδημητριώτες αποκαλύπτουν ένα πλούσιο γλωσσικό σύστημα γεμάτο με γεμάτο με ιδιωματισμούς .
Το ίδιο είναι να πεις ντουσζτισμένη (στολισμένη )με το να πεις ντυμένη ,στολισμένη
_Έχει κακό ταμπιχιέτ, άσχημο συνήθειο .
Κζέϊρε (γκρέμισε ), ξέγειρε …..δεν δείχνει καλύτερα την κατάσταση του γκρεμισμένου;
Οι γαμιώτες και οι γαμιώτισσες δεν απέδιδαν καλύτερα τους παρευρισκόμενους στον γάμο; Και σήμερα έχει εκπέσει η λέξη σε κακή .
Για πείτε ζεβζέκκς, νταμγκίρς , σερσερής , σασκίννς,ασυλλόϊστος ,μπουνάκκς ,ζαβός ,
Πατακιό , κιοκιό .Όλες αυτές οι λέξεις είναι για τον άμυαλο!
Το ίδιο είναι να πεις κάηκα και το ίδιο να πεις κόρωσα ;
Υπάρχουν αυτές οι λέξεις που κράτησα από το τετραδιάκι που μου άφησε ο πατέρας μου μου . Κάθε μέρα μου έγραφε λέξεις Νεοδημητριώτικες που θυμόταν. Έτσι μέσα από αυτό το τετραδιάκι ήρθαν στην επιφάνεια ή διατηρήθηκαν ζωντανές οι λέξεις ή οι εκφράσεις που ήταν ξεχασμένες .
Οι ιδιαιτερότητες στην γλώσσα μας ήταν :
*Στο ουδέτερο κόβαμε την κατάληξη – ι όπως μαντήλλ , καντήλλ , λάδδ , ξύδδ , κουτάλλ , ψαλλίδδ, πηρούνν , γινάττ, μολύββ και άλλα .
*Στον Μέλλοντα χρόνο χρησιμοποιούσαμε το ‘θαλά ‘ όπως θαλά πήγαινα (θα πήγαινα) , θαλά ερχόμουνα, θαλά έτρωγα , θαλά πεδικλωνόμουνα , δηλαδή θαλά έπεφτα .
*Επίσης στα ρήματα κόβουμε συλλαβές όπως ντύθκαμε, λούθκαμε ,έχμε , έχτε,έχνε, κατούρσαμε , μπλέχκαμε .
*Ο τονισμός της λέξης μετατοπίζεται στην προπαραλήγουσα όπως έφαγαμε , μπογιάτιζαμε, πήγαιναμε .
Βέβαια στα έργα του συγγραφέα χωριανού μας Γιώργου Μάνου υπάρχει το γλωσσάρι με πλούσια ύλη , πολλές λέξεις και πολλή καλή επεξήγηση των λέξεων που χρησιμοποιεί και την γλώσσα που μιλούσαν οι δικοί μας . Μπορούμε να ανατρέξουμε κι εκεί για την γνωριμία με την γλώσσα μας .
Είναι μια μικρή αναδρομή στην γλώσσα που ακούγαμε από τους δικούς μας που τόσο πολύ μας λείπει . Κάθε λέξη είχε ένα χρώμα ,μια εικόνα , μια ανάμνηση . Οι λέξεις που σήμερα μπορεί να ακούγονται περίεργες ,κάποτε γέμιζαν τις αυλές, τα χωράφια ,τις γειτονιές . Η καταγραφή αυτών των λέξεων και εκφράσεων ψειβαι ένας τρόπος να διατηρήσουμε ζωντανή τη φωνή των παλιών ,να μη χαθεί η ιδιαίτερη μιλιά της Νέας Δήμητρας. Κάθε λέξη είναι ένας κρίκος, που μας ενώνει με το παρελθόν .
Ελένη Τσιφτσόγλου
Έτος 2023